Таңбалы тас – баға жетпес мұра

0
350

Таңбалы петроглифтері – Жетісудың тасқа сурет салу өнерінің ең ежелгі әрі көрнекті ескерткіштерінің бірі, аспан астындағы табиғи мұражай. Жартастар 900 гектарға жуық аумақты алып жатыр. Бес мыңнан астам жартасқа салынған суреттердің әрқайсысы тарихтан сыр шертетін аса құнды мұра. 2004 жылы ЮНЕСКО-ның әлемдік мұралар тізіміне еніп, қорғауға алынған. Таңбалы тас – қазақ халқының ғана емес, бүкіл адамзаттың баға жетпес мұрасы. Таңбалы тастарды кеңінен насихаттау отандық туризмді де дамытуымызға мүмкіндік береді.
«Таңбалы» бізге болмаса да, ертеңге керек… Адамзат дең­ге­йінде маңызы болғаны үшін ЮНЕСКО қорғауына алынған «Таңбалы» деген ашық аспан ас­тындағы мұражайдың ба­рын, оның бойында бірнеше мил­­­лениумнан сыр берер тари­хы­­мыздың, өркениетіміз бен мә­де­ниетіміздің тасқа қашалған айнасы барын білесіз бе? Алматы қаласының солтүстік-батыс бағытындағы 170 шақы­рым жердегі Таңбалы тасқа баруға, көруге бір топ жур­на­лист жолға шықтық.
Жол қуып, жеткеніміз сол еді, бір топ адам емен-жарқын аман­дасып, шашу шашты. Арасынан сөз сұрағаны домбыраны күмбірлетіп, таныстық-біліс­ті­гі­мізді әнмен ашып берді. Олар «Таңбалы» мемлекеттік та­рихи-мәдени және табиғи қорық-музейінің қызметкерлері екен. Сонымен, экскурсиямыз ке­йінгі қола дәуіріне жата­тын (б.з.д.12-10 ғғ.) жазық ал­қап­тан басталды. Мұнда түрлі дәс­түр бойынша адам жерлеу рә­сімдері өткені белгілі болды. Әрмен қарай петроглифтердің сақталған ең көп бөлігі – қорық-музейдің орта тұсына жалғасты. Мұндағы тас бетіндегі таңбалар көбіне аяқталмаған, жартылай салынған (немесе өшіп кеткен). Оларда жануарлар мен адамдар бейнеленген. Қорықтағы ең үлкен – 70 сантиметрлі таңбалар да осылар. Музей қызметкері тас бетіндегі суреттердің ерек­шеліктері жайына тоқталды. Таныстырушымыздың айтуынша, қорық-музейдің қорғауға алын­ған жалпы аумағы 3800 гектар екен де, оның 9 гектары аса маңызды тарихи орын болып саналады. Мұнда тек жаяу жүруге бо­лады және ту­ристер таулы-тасты жерге лайықталған киім киюі тиіс екен. Туристік мар­шрут (көрілім алаңы) 3000 метрге дейін жетеді. Сонымен қатар, демалуға арналған орын­дықтар мен саялықтар жаңадан қойылған… Мұндағы қо­ныстар, молалар, ертедегі тас­қа қашалған орындар, петрог­лифтер және табыну ғимарат­тары (құрбан шалы­натын жерлер) бейне бір ерте дәуірге еніп кеткендей әсер қалдырады. Мұнда ғалымдардың айтуын­ша, таңбалар саны 5000-ға жетіп жығылады. Қола дәуі­рінен бастау алып, біздің экс­кур­­сиямыздың соңы хронология бойынша орта ғасырларға дейін жалғасты. Бірінші рет бұл жәдігерлер 1977 жылы Анна Григорьевна Максимовнаның же­текшілігі бойынша жасалған экс­педицияда зерттелген екен. Кейінде зерттеушілер Алексей Марьяшев, Зейнолла Самашев және Алексей Рогожинс­кийлер бұл тақырыпқа көп­те­ген еңбектер жазыпты. Екін­ші топта 400-ге жуық тасқа салынған суреттер бар. Таң­балы петроглифтерінің көне және ең айқын топтамасын білдіретін қола дәуір (б.з. дейінгі ХІV-ХІІІ ғғ.) кескіндемелері көп. Олардың қатарына жабайы аң­дардың (бұғы, жылқы, өгіз, қасқыр және т.б.) сонымен бірге антропоморфтық фигуралар, атап айтқанда фантастикалық (бетперде киген садақшы, «жа­санғандар») кескіндемелер жатады. Суреттер ірі (25-75 см), терең әрі айқын салынған. Жануарлардың сақ кезеңіне жататын «аң стилінде» жеке кес­кіндемелер б.з. дейінгі І ға­сырда пайда болған деседі музей мамандары. Ал ІІІ топта 400-ден аса тасқа салынған кескіндемелер бар. Қола дәуірдегі кескіндемелер (б.з. дейінгі XIV-ХІІІ ғғ.) басымырақ, ал кө­бі кейінгі кезеңдерде жаңар­ты­лыпты. Олардың қатарына жа­байы аңдарға аңшылық жасау көріністері (құландар, тау ешкілері), өгізді құрбандыққа шалу және т.б. көріністер жатады. Тасқа ойып, қашап салу өнерінің ең үздік туындысы ретінде өгізге мінген «күн бас­ты құдайлардың» және «буаз» сиырдың бейнелері болып та­былады екен. Кейінгі қола ке­зеңіне (б.з. дейінгі ХІV-ХІІІ ғғ.) адам­ның құрбандық шалу кө­рінісі жатады. Сақ кезеңіне жа­татын (б.з. дейінгі V ғ. ортасы) «аң стиліндегі» жануар­лар­дың бейнелері және балта ұстаған сарбаздардың әскери биі­нің көрінісі кіреді. ІV және V топтарда 1000-нан аса тасқа ойып салынған суреттер бар. Мұнда да көбіне жануарлар бей­несі бейнеленген. Олар дене­сінде жо­лақтар бар өгіздер, жыл­қы­лар, қабан және т.б. жануарлар. Бір ерекшелігі, әскери арбалар мен түйеге жегілген әскери жүк арбалар, сонымен бірге ан­т­ро­поморфтық фигуралар, олар­дың қатарында «күн басты» құдайлар кес­кін­­де­­мелерінің бір­­неше ірі ком­пози­циялары жа­тады. Ал­тай тастарындағы «бұ­ғы­­шы­лар» стиліндегі және сақтың «аң стиліндегі» бұғы­лардың кес­кін­демелерінен тұра­тын ком­позициялар б.з. дейінгі І мыңжылдықтың бірінші жартысына жатқызылыпты. Орта ғасырларда басының айналасында сәуле түріндегі нимбасы бар «той-думан кезінде отырған» антропоморфтық құ­­дай­дың, атты жасақ­шы­лар­дың, бұғылардың, сонымен бір­ге, түркі тайпалар таңба­лары­ның кескіндемелері бар. VI топта 250-ден аса тасқа ойып са­лынған суреттер бар. Ерте темір дәуіріндегі петроглиф­тер басымырақ, әсіресе орта­ға­сырлық суреттер аңшы­лық көрінісі, ту ұстаған атты жа­сақ­тар сонымен бірге тайпа­ла­рының таңбалары көп.
Түркі петроглифтерін көбіне көне композициялар толық­ты­ра­ды, қола және ерте темір ғасыр суреттері көбірек сақ­­тал­ған. Таңбалы тастың бе­­тін­­дегі бейнелер әртүрлі. Он­да қазір де кездесетін бұғы, елік, жылқы суреттері болса, кейде күн басты адам секілді өзге танымдық бейнелер салын­ған. Жылқы үстінде отырған адамдар, бір ошақ басында билеп жүрген адам суреттері де бар. Әскерилер сынақ жасап, біреулер әк алуда. Тарих, дала өркениеті мен мә­дениеті дәл осы тастардың бетінде қашалып салынған. Кей­бір бейнелер уақыттың, та­би­ғи жағдайлардың себебінен бүлінсе, кей жағдайда тіпті жергілікті жақын маңдағы тұрғындар мен келушілердің де жауапсыздығы тарихи деректерді бүркемелеп жатыр. Оны қойсаңыз, кеңес  өкіметі тұ­сында да түрлі әскери сы­нақ­тар мен жаттығулар ала­ңына айналыпты. Қоршау­ға алынған аймақтың солтүстігінде жолсызбен жүріп жатқан бірді-екілі жүк көлігін байқағанымызда мұны гид-таныстырушымыз әл­де­­қандай әк (известь) алынатын орынның да барын айтып қалды. Бастапқыда айтып өткен сапасыз жолдар сол жүк көліктерінің кесірінен екен, сөйтсек. Әйтсе де, мұнда адам­дар кей құдіретке сенгеннен келеді дейді жолсерігіміз. Талға, тасқа байланған шүбе­рек­тер де болған екен, тек оларды кейін алып тастауға тура кел­ген. Тіпті бір жапондық турис­тер келіп, өзгеше бір әсер алған­дығын, өзін жеңіл сезініп, бір рахат­тан­ғанын айтқан.
Ендігі мәселе, қорық-музей қызметкерінің айтуынша, жур­на­­листердің алдында тұрған сыңайлы. Себебі өзіміз емес, өз­гелер қызығып отырған тарихи жәдігерлер тыңдар құлақ пен көрер көзге арналуы тиіс екен. Мұнда да осындай жердің барын, маңызының жоғары екенін насихаттау аз. Аспан асты мұра­жайының қызметкерлері дай­ын өнімді жарнамалау ісінде ақсап жатқанымызды және бұл мәсе­леге назар салмайтындарға өкпелі екенін жасыра алмады. Со­нымен қатар, музей жан­ашыр­лары келешекте жасала­тын істері тізілген жоспары­мен бөлісті. Онда бірінші кезек­те жол жөндеу ісі қолға алына­тын­дығы айтылса, кейін турис­терге арналған қонақүйлер, бас кеңсе ашуды көздеп отыр екен. Ашылғанына 14 жыл бол­ған қорық-музейді аралап қал­жыраған журналистерге музей қызметкерлері арнайы дастархан жайып, қазақы қонақжай­лы­­лығын да танытты.
Сонау тарих қойнауынан сыр шерткен тарихи орын – Жетісу өңірінің ғана емес, бүкіл еліміздің мақтанышы. Алдағы күндерде «Таңбалы тас» талай шетелдіктер тамсанатын үлкен мәдени орынға айналады деп сенеміз.

Ардақ ҚҰЛТАЙ
(Суреттерді түсірген  
Досжан БАЛАБЕКҰЛЫ)

Жауап қалдыру