Бала мінез-құлқында ауытқушылық байқалса, не істеген жөн?

0
25

«Бала – ата-ананың бауыр еті» деген қанатты сөз бала мен әке-шешенің арасындағы табиғи және эмоционалды байланысты өте жақсы сипаттайды. Әрбір ата-ана баласының дені сау, рухы мықты, өмірге құштарлығы зор болғанын қалайды. Де­генмен кейде баланың мінез-құлқындағы қоғам­дағы адамгершілік, әлеуметтік және құқық­тық нормалардан ауытқушылық салдарынан өмірде өз орнын табуда қиындықтар туады. Психологияда психикасында ауытқышылығы бар балаларды де­виантты (deviation – ағылшын тілінде «ауытқу») мінез-құлықты деп атайды.
Өкінішке қарай, девиантты мінез-құлықтың себептері туралы ғылыми қауымдастық бірауыздан мойындаған тұ­жырым жоқ. Сондықтан әр елдің ғалымдары өз ерек­ше­ліктерін ескеріп, ғылыми зерттеу жұмыстарын жүргізіп отырады. Жақында балалар мен жасөспірімдер арасында девиантты мінез-құлыққа түрткі болатын түпкі себептер мен факторларды анықтау және олардың алдын-алу мақ­сатында Қазақстанда алғаш рет Денсаулық сақтау ми­нистрлігі республикалық деңгейде ұлттық зерттеу жүр­гізді. Зерттеу жұмысына бар­лық аймақтан 12–17 жас ара­лығындағы 3018 бала қатысты. Ұлттық зерт­теудің ерекшелігі ретінде сауал­намаға арнайы білім мекемелерінде оқитын мінез-құлқында ауытқушылығы бар балалардан бөлек, өз отба­сында тәрбиеленіп жатқан орта мектеп оқушыларының қатысуын атап өтуге болады. Яғни, зерттеушілер респонденттерді екі топқа бөле отырып, девиантты мінез-құ­лықтың себептеріне талдау жасауға тырысты.
Зерттеу нәтижесі көрсет­кендей, девиантты мінез-құлыққа түрткі болатын стресс пен депрессия дең­гейі екі топта шамалас сандық көр­­сеткішті көрсетті. Бас­қаша айтқанда, арнайы білім беру орталығында білім алу­шылар мен ата-анасының қол­дауын күнде сезінуге мүмкіндігі бар орта мектеп оқу­шыларының мінез-құлқы ауытқушылықтарға ұшырау ықти­малдығы шамалас дегенді білдіреді. Сондықтан әр­бір ата-ананың девиантты мінез-құлық туралы негізгі аңыздар мен фактілерді ажыратып, баланың психикалық саулығы жайлы білімін арттыруы өте маңызды.
Біріншіден, баламен қарым-қатынас барысында ата-ана өте мұқият болып, эмоционалды жылулық тынытып, қамқорлығын көрсете білуі тиіс. Яғни, ата-аналарға өзі­нің тұлғалық қабілеттерін үнемі шыңдап, балаға деген сүйіс­пеншілігі мен махаббатына саналы түрде баға беруге ұмтылуы қажет.
Екіншіден, баланың мі­нез-құлқы отбасындағы құн­ды­лықтарға сай келмеген жағ­дайда, ата-ана балаға мейі­рімділік көрсетіп, жылы сөй­лесуге міндетті. Баланың іс-әрекетіне шорт кесіп баға берудің орнына отбасылық ере­желер мен дәстүрлердің маңыздылығын, құндылығын түсіндіру қажет. Сонымен қатар, ата-анаға баланың ол нормалар туралы ойын тың­дау да керек. Яғни, бала­ның пікіріне құрмет көрсе­те білген кезде оның бо­йын­да ата-ана­сымен еш қор­қы­нышсыз ашық әңгіме­лесуге сенімділік пайда болады.
Үшіншіден, мінез-құлқында ауытқушылығы бар бала басқа біреуге моральдық не­­месе материалдық зиян жа­са­ғанда, өз денсаулығына қатер төндірген кезде ата-ана мәселенің түп төркініне үңілуге талпыныс жасағаны дұрыс. Баланың басқа бір тұл­ғаның мүлкіне бір рет кез­дейсоқ зақым келтіруі девиантты мінез-құлықтың белгісі емес. Ал егер бала өзгенің мүлкіне залалды саналы түр­де жүйелі негізде жасайтын болса, онда оны мінез-құлықтың ауытқушылығы деп қарастыру керек. Ата-ана­лар баланы тәртіпке шақы­ратын әңгіме барысында оның әрекетінің нәтижесін түсіндіруге көңіл бөлгені абзал. Сондай-ақ мұғалім, психо­терапевт, психолог, заң­гер, медицина қызметкері сияқты білікті мамандардың көмегіне жүгініп, балаға іс-әрекеттің себеп-салдарын түсін­діру қажет. Тағы бір маңызды жайт – девиантты мінез-құлықты балалар мен жасөспірімдер кейде өз өміріне қол жұмсауға талпыныс жасауы мүмкін. Ата-аналар баланың суицидке ұм­тылуы девиантты мінез-құлық екенін түсініп, тез ара­да психотерапевт пен пси­хо­логтың кеңесіне сүйене оты­рып баламен сенімді қа­рым-қатынас орнатуы керек.
Төртіншіден, ата-ана ба­ланың қоршаған ортасына және ондағы құндылықтарға көңіл бөлуі қажет. Егер ата-ана баласының өмірінде зор­­лық-зомбылық пен қаты­гез­дікке орын болмасын десе, онда өз өмірінен зиянды дүние­лерді мүлдем ысырып тастау арқылы үлгі болуы керек. Зорлық-зомбылықты және қатыгездікті насихаттайтын адамдардың, шын мә­нінде, өзгелерге қуаныш сыйлай алмайтын, өздері де қуаныш және жақсылықты сезіне алмайтын бақытсыз адамдар екенін үнемі тілге тиек етіп отыруы қажет. Яғни, ата-аналар перзенттері алдындағы әлеуметтік жауапкершілігін танытып, эмоцио­налды интеллектін үнемі да­мы­тып, ата-аналық жауапкершілігі мен парызын сезіну арқылы өз баласы еліктейтін тұлғаға айналуы тиіс.
Бесіншіден, ата-ана бала­ның күнделікті ұйқысы­ның тыныш болуына, дұрыс та­мақ­тануына үнемі назар аударып, саламатты өмір салтын насихаттауға тырысқаны абзал. Тұрақты түрде пер­зентінің түр-сипатына, жүріс-тұрысына, физикалық жағ­дайына көңіл аудару арқылы ата-ана баласының олардың өмірінде орны ерекше тұлға екенін есіне салып отырғаны орынды.
Алтыншыдан, ата-ана ба­ланың тілектеріне қызығу­шылық танытып, оларға қа­тысты біржақты теріс пікір білдірмеуі керек. Ата-ана ба­ласы кәмелетке толғанша оның тәрбиесіне заң алдында жауапкершілік жүктелетінін, ал оның толыққанды азамат ретінде қалыптасуы үшін қоғам алдында моральдық жауапкершіліктің де артылатынын түсіндіре білгені дұрыс. Бұл балаға адам бала­сының қалаған барлық талап-тілегінің қоғамда қа­лыптасқан адамгершілік, әлеу­меттік және құқықтық нор­маларға сай келе бермейтін жеткізуде өз септігін тигізетін болады.
Қорыта айтқанда, баланың ересек өмірге тиімді бейімделуі үшін оның мінез-құл­қын­дағы өзгерістерге ата-ана дер кезінде назар аударуы қажет. Ең бастысы, ата-ана де­виантты мінез-құлықты ем­дел­мейтін психикалық ауру немесе патологиялық жағ­­дай деп қарамауы тиіс. Яғни, девиантты мінез-құлық түзеледі, дұрысталады. Ол үшін мінез-құлқында өзге­рістері бар балаға арнайы психо­терапия өткізумен қатар, ата-ананың қолдауын сезе білу өте маңызды екенін есте ұстаған абзал.

Айжан ИЗАКОВА,
Психология ғылымдарының докторы,
Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ профессоры

Жауап қалдыру