Шенеуніктер ұлттық мәселеге неге марғау?

0
31

Қашанда жұртшылықтың зиялы қауым өкілдерінен күтері көп. Зиялы қауым – қоғамның қозғаушы күші. Онсыз ешқандай ұлт алға дамыған емес. Енді ең үлкен мәселе – қазіргі зиялылар белсенді ме, көзқарасын ашық айта ала ма, соған мүмкіндік жасалып отыр ма? Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты, көрнекті жазушы-драматург Дулат Исабековпен болған сұқбатта қазақ қаламгерлерінің бүгінгі қоғамдағы ролі жайлы сөз болады.
– Дулат аға, «жазушы – қоғамның барометрі» деген сөз бар. Сіз кешегі кеңестік кезеңді де, бүгінгі капиталистік қоғамдық даму формациясын да бастан кешіріп отырған қаламгерсіз. Осы екі қоғамдық формациялардың адамдар санасына әсер етуінде қандай өзгешеліктер бар деп ойлайсыз. Жақсы, жаман жақтарын санамалап айтып берсеңіз?
– Шын мәнісінде «көпті көрген» деген сөздің мәнісі тереңірек екен. Әсіресе біздің өмірімізде. Расымен де біз екі формацияны бастан кешірдік. Кеңес үкіметі құлайды деп ешкім ойлаған емес. Шын мәнісінде біз соған сендік қой. Қазір екінің бірі «келмеске кеткен Кеңес үкіметі» деп айта салады. Сол кезде қандай жақсылықтар болды, не жаман болды біздің замандастарымыз бен бізден кейінгі буын жақсы біледі. Әрине, қызыл идеология бәріміздің мойнымызға «құрық» салды. «Тарихыңды ұмыт» деді, айтарымызды айтқызбады. Тіпті, кейбір орыс жазушылары әсіресе олардың арасындағы ұлтшылдары, шовинистері «Сіз­дер тарихтарыңызды ұмы­ты­ңыздар. Сіздер үшін ол он жетінші жылдан басталады. Сіздер «жаңа ұлтсыздар» дегенге дейін барды.
Жалпы мен «жаңа ұлт» деген сөзді түсінбеймін. «Жаңа ұлт» деген болушы ма еді. Әр ұлттың сонау қадым замандардан бергі тарихы, мәдениеті, өнері, салт-дәстүрі, наным-сенімі болады емес пе? Сонда қалай, қазақ халқы, қазақ халқының мәдениеті Еуропа мә­дениетіне ұқсамағандығы үшін ғана мәдениетсіз деп санауға бола ма? Егерде принципті жағдайға келсек, біздің көзбен қарағанда онда Еуропаның өзінің де мәдениеті болмаған деп санауымызға болады. Шы­ғыс Еуропа мен орыс елін 300 жыл татар-моңғол империясы Алтынорда билеген жоқ па. Жалпы «татар-моңғол» деген – ол бір сырғанақ ұғым. Ал оның көпшілігі қазақтар болған, деп қарсы уәж білдіретінбіз.
Халқымыз репрессияны бастан кешірді. Одан бірде-бір ұлт сырт қалған жоқ. Тіпті, билік басында ұлты грузин Сталин отырса да грузиндар де қатты зардап шекті. Отан соғысы басталды. Әкелеріміз бен аға­ларымыз Отан қорғаймыз деп майданға аттанды. Сол май­дан даласында қаза болды. Жетім өстік. Егер халқымыз Кеңес өкіметінің қарауында болмай, егеменді ел болғанда онда біз жетім өспес едік, адам төзгісіз қиыншылықтарды бастан ке­шір­мес едік қой деп ойлаймын.
Енді бір мәселе – Кеңес өкі­меті орыс тілінде жазатын жазушыларға ерекше құрметпен қарады, олардың шығармалары тоқтаусыз басылып тұрды. Олар өздерін биік санады. Сол арқылы олар орыс тілінде жазатындарды ынталандыруды көздейтін. Дегенмен, 1975 жылдан бастап сең бұзылды. Олар шын әдебиет әр ұлттың өзіне ғана тән ұлттық әдебиет екенін түсінді. Қазақ тіліндегі шығармаларды орыс тіліне аударып бастыру дәуірі басталды. Сол кезде Мұқтар Әуезовтің «Көксерек» атты әңгімесі қайта аударылып басылды, «Қилы заман» аударылды. Әбдіжәміл Нұрпейісовтің романы аударылды. Жасыратыны жоқ, кеңес өкіметі ақын-жазушыларға, жалпы өнер адамына ерекше қамқорлықпен қарады. Сол кездерде табиғаты сұлу, көркем аймақтарында жазушылардың Шығармашылық үйлері болатын. Сол арада шығарма­шылықпен айналысатын қалам­герлерге барлық жағдай жасалды. Ондай шығармашылық үй бізде де болды. Қаламақы мәселесі де дұрыс жолға қойылған. Әдеби Қор құрылып, қаламгерлердің жер-жердегі оқырмандарымен жүздесуіне жағдай жасалды. Барлық жол шығынын көтерді, белгілі мөлшерде қаламақы да беріп тұрды. Әрине, айта берсек осындай жақсы жақтарымен бірге жоғарыда айтып кеткенімдей көлеңке жақтары да аз болмады.
Ең бастысы, бізде шығарма­шылық еркіндік болмады. Міндетті түрде совет адамын ақылды, білгір, еңбекқор етіп көрсетілуі тиіс болды. Социалистік реализм деген принцип қойды. Ал, адам жанының қалтарысы шексіз екені белгілі. Осы қалтарыстардың шынайы шындығын ашып жазуға мүмкіндік берілмеді. Жоқ нәрседен астар іздеп әуре болатын.
Әлі есімде менің «Тіршілік» атты повесімде бір кейіпкер көкнәр сатады. Осыны біреулер Дулат Исабеков «нашаны насихаттады» деп Орталық Комитетке арыз жазған. Сөйтіп Қазақстан Орталық Комитетінің Пленумында сынға ілініп, менің шығармаларымның жолы тарс жабылды. Алайда Мәс­кеуге өтініш жазып әрең дегенде өзімді ақтап алдым. Әр нәрседен бір қайыр демекші, шығармаларыммен танысқан олар осы туындымды 1979 жылы «Отчий дом» деген атпен «Советский писатель» баспасынан шығарды. Содан бастап Мәскеу баспаларынан шы­ғар­маларым аударылып, жарық көре бастады. Оның артынан іле-шала екінші кітабым жарық көрді. Жалпы менің ұғымымша, өткен уақыттың бәрін жоққа шығаруға болмайды, оның жақсы жақтарын алып өмірімізге пайдалануымызға әбден болады.
– Сіз айтқандай, «жазушы – қоғамдық пікірді қалып­тастырушы үлкен күш». Кешегі кеңестік кезеңде би­лік жазушылармен, жалпы өнер адамдарымен санасатын, олардың пікірлерін еске­ретін. Олар да халықты толғандыратын мәселелерді биліктің алдына тікелей қоя­тын. Оған дәлелдер де жеткілікті. Ал қазір керісінше секілді. Ұлттық мәселеге байланысты әңгіме көтерілсе санаулы ғана қаламгерлеріміз бой көрсетеді. Себебі неде деп ойлайсыз?
– Расымен жаңа жоғарыда айтып кеткенімдей кеңес өкіметі кезінде билік орындары қаламгер қауымның ой-пікірлерімен санасатын. Әрине, олар осы арқылы билік өз дегендерін, идеологиялық мақсаттарын жүзеге асырып отыратын. Ал жазушы қауымның қазіргідей салғырт күй кешуінің көптеген астары бар. Біріншіден, нарық, нарық деп жүріп жазушылар мен оқырман қауымның арасы ажырап қалды. Жазушылардың жазған дүниелері халыққа жетпейтін болды. Қазір жазушы кім, жазушы емес кім, білу тым қиын. Қалтасында қаржысы барлардың дені кітап шығарып, жазушы болып алды. Кезінде кеңестік кезеңде билік баспалдақтарында болғандар қалыңдығы кірпіштей-кірпіштей мемуарлар жазатын болды. Оны жеке қаржысына шығарады. Содан соң «мен де жазушымын» деп Жазушылар одағын жағалайды. Әйтеуір жолын тауып, сол одаққа өтіп те алады. Содан барып оқырман қауымның жазушыларға деген ықыласы төмендеді. Оның үстіне жазушы еңбегіне сай бағаланып жатқан жоқ. Қаламақы төленбейтін болды. Осының бәрі қаламгер қауымның салғырттығына әкеліп отыр ма деп ойлаймын. Бір кездері мемлекет және қоғам қайраткері Михаил Есенәлиев деген деген азамат маған хат жазып (ол хаты менде әлі сақтаулы) «Дулат, сенің кезекті мақалаңды оқыдым. Ащы болса да ашық айтыпсың, алайда оны тыңдайтын «құлақ» жоқ қой» деп жазған еді. Расымен де біздің билік басындағылар ұлттық мәселеге келгенде құлақтарын тас бітеп алғандай көрінеді. Болмаса басылым беттерінде азды-көпті айтылып жатқан жайлар аз емес.
Дегенмен, ұлттық мәселеде өз пікірін жасқанбай айтып жүрген әріптестеріміз жоқ емес. Бірақ қатары тым аз. Алайда жоғарыда айтқанымдай олардың айтқан пікірлерін құлаққа іліп жатқан біздің билік жоқ. Қоғамдағы кемшіліктерді айтсаң «оппозиция» санайды. Шетелдерде оппозиция деген билікке таласушы партия емес пе, олардың жеке адамнан қандай партия көріп тұрғанына таңым бар. Мәселен, Елбасымыз қатысқан бір жиында оралмандар жағдайы жайында сөз етіп едім. Үзіліс арасында еліміздің бірнеше өңірлерінің басшылары кәдімгідей реніш білдірді. «Біздің өзімізге айт­саңыз да болар еді» дейді, аталмыш проблеманы білмейтіндей.
– Елбасымыз зиялы қауым өкілдерімен әр кездесуінде мемлекеттік тіл жөнінде үнемі айтады. «Қазақ қазақпен қазақша сөйлессін» деп жиі ауызға алады. Тәуелсіздік жыл­дарында бірнеше мемлекеттік бағдарламалар да қабылданды. Оның орын­далғаны шамалы. Билік ба­сын­дағылар ана тілінен гөрі орыс пен ағылшын тілдерін­де тілдесуді құп көреді. Сіздіңше қазақ тілі қашан қолданыс тіліне айналады? Ол үшін не істеуіміз керек?
– Жер бетіндегі халықтар арасында біздің елімізде ғана тіл туралы әңгіме айтылады екен. Кез келген елде оның мемлекеттік тілі сол елдегі негізгі ұлттың тілі саналады. Соған қарағанда қазақ тілінің қолданыс тіліне айналмай отырғаны халқымыздың аздығынан болса керек. Статистикалық деректер бойынша қазақтардың саны 11 млн-нан жаңа асты. Ал халқымыздың саны 30 млнға жетсе бұл проблема өз-өзінен шешіліп кетер еді, деп ойлаймын кейде. Екіншіден, құлдық сананың салқыны етіміз түгілі сүйегімізге өтіп кеткен секілді. Басқосуларда қазақ тілі деп шырылдап сөйлеп, үйлеріндегі ұл-қыздарының орыс тілінде сөйлейтін зиялы қауым өкілдерін білемін. Егерде ана тіліне шын мәнісінде жаны ашыса өз отбасындағы жағдайды жөнге келтірмей ме. Сірә да, Абайша айтсақ, «заманға қарай күйлеп» жүргені болар. Әрине, бірнеше тілді меңгергенге не жетсін. Оған әрине, қарым-қабілеті, дарыны жетіп жатса. Не өз ана тілінің көсегесін көгертіп білмесе, не өзге тілді жетік үйренбесе онда болашақта дүбәра ұрпақ пайда болады. Алла сақтасын, осындай нәубетті бастан кешкен көптеген ұлттар өздерін мүлдем жоғалтып алғаны тарихтан белгілі.
– Қазір экономикалық дағдарыс кезеңінде өмір сүріп жатырмыз. Қымбатшылық дендеп барады. Елбасымыз айтқандай, «бұл да өте шығады». Десек те бізде рухани дағдарыс шырқау шыңына жеткен секілді. Осынау рухани жүдеулікті жеңудің жолдары қандай? ХХ ғасырдың басындағы Міржақып Дулатовтың «Оян, қазақ» деп жар салуы дәл бүгінгі күні аса қажет секілді. Ұлттық сананы қалай оятуға болады? Сіз қалай ойлайсыз?
– Қазір қасқырдың заманы келді. Әркім өз шамасына сай тірлік кешуде. Тіпті адамдар азғындап бара ма деген қорқыныш бар. Кешегі кеңес өкіметі кезінде «адам адамға дос, бауыр» саналатын. Ал қазір керісінше. Бірін-бірі аямайтын жағдайға келді. Ағайын арасында алауыздық, жаңа туған сәбиін көшеге лақтырып кету, суицид жасау, басқа да толып жатқан біздің ұлттық менталитетімізге жат әрекеттер шырқау шегіне жеткендей. Ал осының түп тамыры неде деген сауалға келсек, еркіндікте жатса керек. Еркіндігіміз жүгенсіздікке апаруда. Әркім қолынан не келеді соны істеуде. Байлар мен кедейліктің арасы алшақтап барады. Жоғарыдағы жат әрекеттердің дені жоқшылықтан туындап жатқанын байқауға болады. Осы арада «Тәрбие – тал бесіктен басталады» деген сөз еске түседі. Тәрбие бесігі саналатын мектептердегі тәрбие мәселесі де ең өзекті мәселеге айналып тұр. Мектеп партасында отырған қыз балаларымыздың жүкті болуы не деген сұмдық?! Қиын кезең дейміз, бұдан да ауыр Отан соғысы кезінде де мұндай жағдайлар болған емес. Сол бір адам баласы төзгісіз қиын уақытта да бұл күндері ақпараттардан көріп жүрген сұмдықтар болған емес. Бір уыс талқанын бөліп жеген ұлт емес пе едік. Қазір ағайындылар жерге таласып, баспанаға таласып өзара қырықпышақ болып жатады. Осының бәрі біздің ұлттық салт-дәстүрімізден алшақтап бара жатқанымызды көрсетеді.
Бізде керағарлық өте көп. Жасандылық, жоқты бар деп айту, оған жұртшылықты көн­діру белең алды. Кейде біз­де «идеология жоқ» деген желеу айтылады. Ұлы Абайдың өлеңіндегі «Өтірік, өсек, мақ­таншақ. Еріншек бекер мал шашпақ» бүгін көз алдымызда өтіп жатқан жоқ па. Ал осының алдын алсақ, осы жат әрекеттерді болдырмасақ, еңбек етсек, білім жинасақ осыдан артық адам баласына не керек. Ұрпақ өсірсе, оның жемісін жесе, соңында білімді де, білікті ұрпақ қалдырса, одан артық не керек. Бес күндік Жалғандағы адамзат баласының басты парызы осы болса керек.
– Енді әдебиетіміз жайлы әңгімеге ойыссақ. «Әдебиетке қошамет көру үшін емес, адамгершілік мұраттарды жыр­лау үшін, қоғамдағы әді­лет­сіздіктермен күресу үшін келеді» деген сөз бар. Әділет­сіздікпен қалай күре­сесіз?
– Жалпы әділетсіздікпен кү­ресудің әртүрлі жолдары бар. Біреулер аттандап, айғайлағанды әділетсіздікпен күрестім дейді. Оның ол «айғайы» дұрыс па, бұрыс па кейде оны өзі де білмейді. Ал жазушы қауымы өзінің шығармалары арқылы күреседі. Күрескенде ол шы­ғар­маларындағы сүйкім­сіз ке­йіпкерлеріне деген оқыр­ман­дарының жеккөрушілік сезі­мін қалыптастыру арқы­лы күреседі деп ойлаймын. Мен, мәселен, кез келген шы­ғар­мамдағы жағымсыз кейіп­кер­дің бойына қо­ғам­дағы орын алып жатқан ке­лең­сіздік­тер­ді жинақтап, оқыр­ман­дар­ды ойландыруға тырыса­мын. Мәселен, кезінде Мәскеу қа­ласында жүргенде бір басы­лымдарды қарап оты­рып, бір хабарландыруға көзім түсті. Онда Мәскеу қаласына жақын ауылдардың бірінде «үлкен 4 бөлмелі үй сатылатынын, оған қоса жасы келген өлермен кәрі кемпірдің қоса сатылатынын» жазыпты. Бұл деген сұмдық емес пе. Ал осы жағдай қазағымыздың басына келмесіне кім кепілдік береді деген ой маза бермеді. Ақыры «Мұрагерлер» атты спектакль жазылды. Расымен бізде де осындай жағдайлар кездесіп жатқан жоқ па. Бұл да қоғамдық әділетсіздікпен күресудің, ащы шындықты жеткізудің бір жолы деп санаймын.
– Ұлы Мағжан ақынның «Толқынды толқын туады, Толқынды толқын қуады» дегеніндей, соңғы жылдары жас әдебиетшілеріміздің арасында модернизм, постмодернизим секілді ағымдарды желеу етіп түрлі әдеби ағымдар мен бағыттарда қалам тартушылар көбейіп барады. Олардың жазғандарын қарапайым оқырман түгілі қалам ұстап жүрген әріптестеріміздің өзі түсіне бермейді. Бұл біздің әдебиетіміздің келешегіне нұқсан келтіріп, ұлттық сөз байлығымыздың қадірін қа­шырып жүрмей ме?
– Жалпы жаңа ағымдар туралы әдеби ортада әртүрлі пікірлер бар. Жастардың жаңалыққа ұмтылысы қолдауға тұрады. Дегенмен, тіліміздің жұтаңданып бара жатқаны ойлантады. Модернизм, постмодернизимді желеу еткен олардың дүниелерін қарапайым оқырман түгілі әдебиетші қауымның өзі жете түсіне бермейді. Жастардың айтып жүрген модернизм, пост­мо­дернизмін Абайдың «Се­­гіз аяғынан» табуға болады. Де­мек, ұлттық тамырдан ажырамай-ақ жаңалық жасауға болады. Немістің ұлы жазушысы Бертольд Брехт: « Әрбір ұлы шығарма міндетті түрде ұлтшыл болуы керек» деп жазған болатын. Сонымен қатар, мен мына нәрсені ескерте кеткім келеді – бүкіл әлем әдебиетінде өзіндік орны бар орыс әдебиетінде мұндай ағымдар жоқ.
– Қазір не жазып жүрсіз?
– Ешқандай жазушы өзіне баға бере алмайды. Ұлы Шәмші Қалдаяқовтың өзі Естайдың «Қорланы» секілді бір шығарма жазсам деп армандаған екен, мен де немістің ұлы жазушысы Ремарк секілді бір роман жазуды арман етемін. Амандық болса оны алдағы уақыт көрсетер.
Сұқбаттасқан
Серікжан ҚАЖИ,
«Президент және Халық»

Жауап қалдыру